Russen gek door ruimteafval

“Ruimteschroot als metafoor. De expositie ‘The Altai Files’ van Marta Volkova en Slava Shevelenko in het Bonnefantenmuseum in Maastricht laat zien hoe er in hun vaderland nieuwe collectieve mythen ontstaan.

In Altai, een autonoom gebied in Siberië, komt regelmatig ruimteafval naar beneden. Dat vormt het onderwerp van een nieuw project van het Maastrichtse kunstenaarsduo Marta Volkova (1955) en Slava Shevelenko (1953). Shevelenko: “Drie jaar geleden zagen we op een filmpje van de Russische televisie hoe brokstukken op een huis waren neergekomen. Dat heeft ons aan het denken gezet.” The Altai Files, een totaal installatie, is op te vatten als een verslag van een expeditie naar het fictieve dorp ‘Koemir’. Schilderijen, tekeningen, objecten en videobeelden vertellen hoe de dorpelingen met het ruimte afval omgaan. “Iedere keer als er een brokstuk uit de lucht valt, raken ze in trance”, zeft Volkova. “Ze gaan hallucineren, scheppen een fantasiewereld en dromen dat ze op tapijten door Groot-Rusland vliegen. Van het afval maken ze producten en souvenirs.”

Zombies
Botten en geweien worden volgens een traditioneel ambacht in Altai versierd, maar krijgen rare motieven. Dorpsbewoner Amat creëert beelden met een weegschaal hoofd, symbool voor orde en recht. En Irina maakt al bijna tien jaar reuzebonbons, getiteld President. Poetin siert de wikkels.

Het ruimteschroot in de tentoonstelling dient als metafoor om de ontwikkelingen in Rusland te duiden. “Het Sovjetverleden heeft de mensen nog steeds in de greep”, legt Shevelenko uit. “In onze installatie heeft het afval uit het Sovjettijdperk grote invloed op het leven.” Sinds beide kunstenaars het land hebben verlaten, begin jaren negentig, is er volgens hem veel veranderd, in negatieve zin. “Iedereen dacht dat met de perestrojka alles beter zou worden, maar dat is helemaal niet gebeurd. De staat heeft weer veel macht en spant samen met de orthodoxe kerk. Het individu telt niet. We schamen ons als Russen voor wat er vorig jaar allemaal in Oekraïne en op de Krim gebeurde.”

Het duo onderhoudt nog steeds contact met vrienden en kennissen in Rusland. Volkova: “We zijn ervan geschrokken hoe mensen zijn gaan denken. Pas hadden we een Skypegesprek met een jeugdvriendin. We vertelden over ons project. Dat vond ze leuk. Maar toen ik de naam Poetin liet vallen, kwam ze met hele propagandazinnen over de Krim, Oekraïne en de Amerikanen. Het Westen is de vijand, iedereen is tegen Rusland. Weeskinderen mogen al niet meer voor adoptie naar het buitenland.” De kunstenaars kregen zelf een hallucinatie: “Onze vriendin veranderde langzaam in een neushoorn”, glimlacht Shevelenko. “Zoals in het toneelstuk Rhinoceros van Ionesco. De media hebben de mensen tot zombies gemaakt. In alle lagen van de bevolking. Veel vrienden denken wel nog net als wij. Dat is juist zo onbegrijpelijk: dat mensen met dezelfde informatie toch heel verschillende opvattingen hebben.”

Giftig
In de nieuwe collectieve mythen lopen historische motieven door elkaar heen: “De beeltenis van een tsaar kan zomaar naast Lenin of Stalin hangen, terwijl de communisten de tsaren hebben vermoord.” ‘Koemir’ ziet eruit als een gekkenhuis. Veel objecten en souvenirs liggen op bedden uitgestald. Slogans ontbreken niet. ‘De Krim is van ons’ staat op een geschilderd wandtapijt. Slippers hebben het opschrift ‘Rusland vooruit!’
Dat het ruimteafval giftig is, denk aan de raketbrandstof, maakt alles nog erger, vind Shevelenko. “Er worden miljoenen uitgegeven aan het ruimteprogramma, maar de mensen in Altai worden aan hun lot overgelaten.” In ‘Koemir’ duiken misvormde dieren op. Bomen scheiden blauwe smurrie af. Ook die wordt verwerkt in souvenirs. Boomstammen gaan als totempalen het dorp uit. Zo wordt het gif (lees:het verwrongen wereldbeeld) verder verspreid.